Çocuk ve ergenlerde travma sonrası stres bozukluğu

Güvenlik duygusu sarsıldığında

Çocuklar dünyayı tanırken temel bir güven duygusuyla büyür: Ailem beni korur, evim güvenlidir, kötü şeyler nadiren olur. Sarsıcı bir olay bu güveni bir anda yıkabilir. Beynin tehlikeyi algılayan bölümleri, olaydan sonra da alarm durumunda kalabilir; çocuk olaya benzeyen sesler, kokular, görüntüler ya da duygularla karşılaştığında, sanki olay yeniden yaşanıyormuş gibi tepki verir.

Travma sonrası tepkiler, bu alarm sisteminin çocuğu korumaya çalışmasının bir sonucudur. İlk haftalarda görülen korku, uyku sorunları ve huzursuzluk olağandır. Ancak bu tepkiler aylar geçtikçe azalmıyor, tersine çocuğun yaşamını giderek daha fazla kısıtlıyorsa, profesyonel destek gerekir.

Tek olay ve tekrarlayan travmalar

Tekrarlayan ve özellikle çocuğa bakmakla yükümlü kişilerden gelen travmalar, çocuğun kendisine ve başkalarına güvenmesini derinden etkiler. Bu durumlarda tedavi daha uzun soluklu olabilir ve çocuğun güvenliğinin sağlanması her şeyden önce gelir. İstismar ya da ihmal şüphesinde, çocuğun korunması için gerekli yasal adımlar atılır.

Yaşa göre belirtiler

Okul öncesi çocuklar

Küçük çocuklar yaşadıklarını sözcüklerle anlatmakta zorlanır ve tepkilerini oyunla, bedenle ve davranışla gösterir. Olayı tekrar tekrar canlandıran oyunlar, korkutucu rüyalar, ebeveynden ayrılmakta güçlük, gece uyanmaları, tuvalet becerilerinde gerileme, yeni korkular ve sık öfke nöbetleri bu yaş grubunda sık görülür. Travmatik oyun, olağan oyundan farklı olarak keyifsizdir, katı biçimde tekrar eder ve çocuğu rahatlatmaz.

Okul çağı çocukları

Okul çağındaki çocuklar olayı ayrıntılarıyla hatırlayabilir ve tekrar olacağından korkabilir. Olaydan kendilerini sorumlu tutabilir, “Eğer ben şöyle yapsaydım olmazdı” gibi düşüncelerle suçluluk duyabilirler. Dikkat dağınıklığı, derslerde düşüş, karın ve baş ağrıları, hatırlatıcılardan kaçınma ve olayla ilgili sürekli sorular sorma görülebilir.

Ergenler

Ergenlerde travma tepkileri içe kapanma, öfke, umutsuzluk, riskli davranışlar, alkol ya da madde kullanımı ve kendine zarar verme biçiminde ortaya çıkabilir. Bazı gençler yaşadıklarını yetişkinlerden saklayıp yalnızca akranlarıyla paylaşabilir. Gelecek planlarının belirsizleşmesi, “Nasıl olsa her an bir şey olabilir” düşüncesi bu dönemde dikkat çekicidir.

Hatırlatıcılar

Travma yaşamış bir çocuk için olayla bağlantılı her şey bir hatırlatıcı olabilir: bir siren sesi, yağmur, belirli bir koku, olayın yaşandığı mevsim, haberlerdeki görüntüler ya da olayla ilgili konuşmalar. Hatırlatıcılarla karşılaşmak çocukta ani korku, çarpıntı, ağlama ya da donakalma yaratabilir. Ailelerin, çocuğun hangi durumlarda bu tepkileri gösterdiğini not etmesi, tetikleyicilerin anlaşılmasına yardım eder. Tedavide amaç, çocuğun bu hatırlatıcılarla güvenli biçimde karşılaşabilmesidir.

Ailenin koruyucu rolü

Araştırmalar, sarsıcı bir olaydan sonra çocuğun ne kadar toparlanacağını belirleyen en önemli etkenlerden birinin, ailenin sunduğu destek olduğunu gösteriyor. Çocuğun duygularını kabul eden, sorularını dürüstçe yanıtlayan, günlük düzeni olabildiğince koruyan ve kendi duygularını yönetebilen ebeveynler, çocuğun iyileşmesine güçlü bir katkı sağlar. Ebeveynlerin de aynı olayı yaşamış olabileceği unutulmamalıdır; ebeveynin kendi tepkileri için destek alması, çocuğa sunabileceği desteği de güçlendirir.

İlk günlerde

• Güvenliği sağlayın ve çocuğa güvende olduğunu sözle ve davranışla gösterin.
• Uyku, yemek ve okul saatleri gibi günlük rutinleri olabildiğince sürdürün.
• Çocuğun sorularına yaşına uygun, kısa ve doğru yanıtlar verin.
• Konuşmaya zorlamayın; konuşmak istediğinde dinlemeye hazır olun.
• Haber görüntülerine ve sosyal medyadaki içeriklere maruziyeti sınırlayın.
• Çocuğun oyun, resim ve hareket yoluyla duygularını ifade etmesine izin verin.

Değerlendirme

Değerlendirmede olayın ne zaman ve nasıl yaşandığı, çocuğun olaydan sonraki tepkileri, bu tepkilerin seyri ve günlük yaşama etkisi ele alınır. Çocukla yaşına uygun bir görüşme yapılır; küçük çocuklarda oyun ve resimden yararlanılır. Ebeveynlerin ve öğretmenlerin gözlemleri değerlendirmeye önemli katkı sağlar. Travma tepkilerine eşlik edebilecek depresyon, kaygı, dikkat sorunları ve uyku bozuklukları da sorgulanır.

Tedavi

Çocuk ve ergenlerde travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde en güçlü kanıta sahip yöntem, ebeveynin de katıldığı travma odaklı bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapide çocuk önce sakinleşme becerilerini ve duygularını tanımayı öğrenir; ardından yaşadıklarını güvenli bir ortamda adım adım anlatır, olayla ilgili yanlış inançlarını sorgular ve hatırlatıcılarla güvenli biçimde karşılaşmayı dener. Ebeveynler paralel seanslarda çocuklarını nasıl destekleyeceklerini öğrenir. EMDR de çocuklarda kullanılan etkili bir yöntemdir. Küçük çocuklarda ebeveyn ile çocuğun birlikte katıldığı oyun temelli yaklaşımlar öne çıkar.

İlaç tedavisi travma sonrası stres bozukluğunda ilk seçenek değildir; ancak eşlik eden ağır depresyon, kaygı ya da uyku sorunlarında terapiyle birlikte ilaç tedavisi planlanabilir.

Toplu afetlerden sonra

Deprem, sel ya da büyük yangın gibi toplu afetlerden sonra çocuklar yalnızca olayın kendisini değil, ardından gelen kayıpları da yaşar: evden uzaklaşmak, okul değiştirmek, arkadaşlardan ayrı düşmek, geçici barınma alanlarında yaşamak ve ailenin ekonomik zorlukları. Bu ikincil kayıplar, çocuğun toparlanmasını ilk olay kadar etkileyebilir. Toplu afetlerden sonra çocukların bir araya gelip oyun oynayabileceği güvenli alanlar, okul yaşamına bir an önce dönülmesi ve ailelerin birbirine destek olması iyileşmeyi hızlandırır. Bu dönemde en çok etkilenen çocukların, yani yakınını kaybetmiş, yaralanmış ya da uzun süre enkaz altında kalmış çocukların belirlenip öncelikli olarak desteklenmesi önemlidir.

Duygu düzenleme ve beden

Travma yaşamış çocuklar duygularını düzenlemekte zorlanabilir: Küçük bir hayal kırıklığı yoğun bir öfkeye dönüşebilir, ufak bir ses bütün bedeni alarma geçirebilir. Bu tepkiler bilinçli seçimler değildir; beynin tehlikeye karşı aşırı hazırlıklı olmasının bir sonucudur. Çocuğa nefesini yavaşlatmayı, ayaklarını yere basarak şimdiki ana dönmeyi ve bedenindeki gerginliği fark etmeyi öğretmek, kendini yeniden kontrol edebildiğini hissetmesini sağlar. Düzenli fiziksel etkinlik, dans, yürüyüş ve oyun da bedenin gevşemesine yardım eder.

Okula dönüş

Okul, çocuk için hem bir rutin hem de akranlarla bağ kurduğu önemli bir alandır. Sarsıcı bir olaydan sonra okula kademeli dönüş, öğretmenin durumdan haberdar edilmesi, çocuğun gerektiğinde güvendiği bir yetişkine ulaşabilmesi ve ders yükünün geçici olarak hafifletilmesi uyumu kolaylaştırır.

Merak edilenler