Çocuk ve ergenlerde depresyon

Çocuklar da depresyona girer mi?

Uzun yıllar boyunca çocukların depresyon yaşayamayacağı düşünüldü; çünkü çocuklukta mutsuzluğun gelip geçici olduğuna inanılıyordu. Bugün biliyoruz ki okul öncesi yaştaki bir çocuk bile süregen bir çökkünlük yaşayabilir. Ergenlikte ise depresyon belirgin biçimde sıklaşır ve kızlarda daha sık görülmeye başlar.

Çocuk ve ergen depresyonunu tanımayı zorlaştıran şey, belirtilerin yetişkinlerden farklı görünmesidir. Bir yetişkin “Kendimi çok üzgün hissediyorum” diyebilir. Bir çocuk ise bunu söylemek yerine çabuk ağlar, en sevdiği oyunlara bile ilgi göstermez, kardeşleriyle sık kavga eder. Bir genç kapısını kapatır, sorulara tek sözcükle yanıt verir, en ufak bir uyarıya öfkeyle karşılık verir. Bu nedenle çocukluk ve ergenlikte depresyonun ana belirtilerinden biri olarak üzüntünün yanında sinirlilik de kabul edilir.

Gelişim dönemlerine göre görünüm

Okul öncesi dönem

Küçük çocuklarda depresyon oyunun azalması, oyun içeriğinin hüzünlü ya da kaygılı temalara kayması, daha küçük yaşa ait davranışlara geri dönme, iştah ve uyku değişiklikleri, sık ağlama ve ebeveynden ayrılmakta güçlük ile kendini gösterebilir. Bu yaşta depresyon çoğu zaman ailedeki bir kayıp, ayrılık ya da büyük bir değişiklikle ilişkilidir.

Okul çağı

Okul çağındaki çocuklar karın ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmaları sık dile getirir. Derslere ilgi azalır, ödevler yarım kalır, öğretmenler çocuğun dalgınlaştığını fark eder. Arkadaş ilişkileri zayıflar; çocuk teneffüslerde yalnız kalmaya başlar. “Ben aptalım”, “Kimse beni sevmiyor” gibi kendini değersiz gören cümleler dikkat çekicidir.

Ergenlik

Ergenlerde uyku düzeni bozulur; bazı gençler sabaha kadar uyuyamazken bazıları gün boyu uyumak ister. Yorgunluk, enerji kaybı, iştahta artma ya da azalma, ders başarısında belirgin düşüş, arkadaş grubundan uzaklaşma ve sevilen etkinliklerin bırakılması sık görülür. Bazı gençler duygusal acılarını hafifletmek için alkol, madde ya da kendine zarar verme gibi riskli yollara başvurabilir.

Ergenlik dalgalanması mı, depresyon mu?

Ergenlik döneminde duygu dalgalanmaları olağandır. Aşağıdaki tablo, ailelerin bu ikisini ayırt etmesine yardım edebilir:

Risk etkenleri

Depresyon tek bir nedene bağlı değildir. Ailede depresyon öyküsü bulunması, bir yakının kaybı, anne baba arasındaki süregen çatışmalar, okulda zorbalığa uğramak, uzun süreli bir bedensel hastalık, öğrenme güçlüğü ya da dikkat eksikliği nedeniyle tekrarlayan başarısızlık deneyimleri riski artırır. Kaygı bozukluğu yaşayan çocuklarda da ilerleyen yıllarda depresyon gelişme olasılığı yükselir. Bununla birlikte, belirgin bir neden olmadan da depresyon ortaya çıkabilir; bu, çocuğun ya da ailenin “bir şeyi yanlış yaptığı” anlamına gelmez.

Kendine zarar verme ve ölüm düşünceleri

Depresyondaki bazı çocuk ve ergenler ölümü düşünebilir, yaşamanın anlamsız olduğunu söyleyebilir ya da kendine zarar verebilir. Ebeveynler bu konuyu konuşmaktan çoğu zaman çekinir; ancak bir gence bu düşünceleri doğrudan sormak, o düşünceyi aklına sokmaz, aksine konuşma fırsatı yaratır. Ölümden söz etme, vedalaşma davranışları, eşyalarını dağıtma, kendine zarar verme izleri ya da intihara ilişkin araştırmalar fark edildiğinde beklemeden yardım alınmalıdır. Acil bir risk varsa 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır. Evde ilaçların ve kesici aletlerin güvenli biçimde saklanması da önemli bir önlemdir.

Yas ile depresyon arasındaki fark

Bir büyükanneyi, bir ebeveyni ya da bir arkadaşı kaybeden çocuklarda üzüntü, ağlama, uyku sorunları ve okulda dalgınlık olağan yas tepkileridir. Yas sürecinde çocuk, kaybettiği kişiyi andığında acı duyar, ama arada oyun oynayabilir, güler, arkadaşlarıyla vakit geçirebilir. Çocuklar yaslarını dalgalar hâlinde yaşar; bir an ağlayıp bir sonraki an oyuna dönmeleri olağandır. Depresyonda ise çocuğun yaşamının bütün alanları kararır; keyif alma yeteneği uzun süre kaybolur, değersizlik ve suçluluk duyguları belirginleşir. Yas tepkileri aylar geçtikçe hafiflemiyor, tersine derinleşiyorsa bir değerlendirme yapılması önerilir.

Değerlendirme

Değerlendirmede çocukla ve aileyle ayrı ayrı görüşülür; gençlere her zaman ailelerinden bağımsız konuşabilecekleri bir alan tanınır. Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl bir seyir izlediği, okul ve arkadaş ilişkilerini nasıl etkilediği ayrıntılı olarak konuşulur. Yorgunluk ve isteksizliğe yol açabilecek tiroit sorunları, kansızlık, demir ve D vitamini eksikliği gibi bedensel durumlar gerektiğinde kan tahlilleriyle araştırılır. Ailede bipolar bozukluk öyküsü olup olmadığı özellikle sorulur; çünkü bu bilgi tedavi seçimini etkiler.

Tedavi

Hafif depresyonda bilgilendirme, düzenli izlem ve günlük yaşamın yeniden yapılandırılması çoğu zaman ilk adımdır. Orta ve ağır depresyonda psikoterapi tedavinin temelini oluşturur. Bilişsel davranışçı terapi, gencin kendisi ve geleceği hakkındaki olumsuz düşünceleri fark etmesine ve keyif veren etkinlikleri yeniden yaşamına katmasına yardım eder. Ergenlerde ilişkilere odaklanan terapiler de etkilidir. Aile temelli tedaviler, evdeki iletişimi güçlendirerek iyileşmeyi destekler.

Ağır depresyonda, terapiye yanıtın yetersiz kaldığı durumlarda ya da kendine zarar verme riski yüksek olduğunda ilaç tedavisi terapiyle birlikte planlanır. İlaç başlanan gençler, özellikle ilk haftalarda yakından izlenir; aileye ruh hâlinde ani değişiklikler fark ettiklerinde hemen haber vermeleri gerektiği anlatılır.

Evde neler yapılabilir?

• Uyku saatlerini düzene sokun; hafta içi ve hafta sonu arasındaki fark bir saati geçmesin.
• Gün içinde kısa da olsa açık havada hareket etmeyi birlikte planlayın.
• Çocuğunuzu suçlamadan, yalnızca dinlemek için zaman ayırın.
• Küçük ve ulaşılabilir hedefler koyun; “bütün ödevleri bitir” yerine “bir sayfa yaz” gibi.
• Akşam saatlerinde ekranı sınırlayın; gece geç saatlere uzayan ekran kullanımı uykuyu ve ruh hâlini olumsuz etkiler.
• Kendinizi de ihmal etmeyin; depresyondaki bir çocuğa eşlik etmek yorucudur.

Okulla iş birliği

Depresyon döneminde çocuğun ders başarısı geçici olarak düşebilir. Ailenin onayıyla öğretmenlerin ve rehberlik servisinin bilgilendirilmesi, ödev yükünün geçici olarak azaltılması, sınavlarda esneklik sağlanması ve çocuğun okulda güvendiği bir yetişkinle düzenli görüşmesi iyileşme sürecini destekler.

İyileşme nasıl görünür?

Depresyondan iyileşme çoğu zaman bir anda değil, küçük işaretlerle başlar. Önce uyku ve iştah düzene girer, ardından çocuk eskiden sevdiği bir etkinliğe kısa süreliğine de olsa geri döner. Arkadaşlarından gelen bir davete evet demek, akşam yemeğinde sohbete katılmak, bir ödevi baştan sona bitirmek gibi adımlar, iyileşmenin habercisidir. İnişli çıkışlı günler bu süreçte olağandır.

Merak edilenler