Takılı kalan anılar
Gündelik yaşadığımız olayların çoğu, zihnimizde bir süre sonra sıradan anılara dönüşür. Dün okulda yaşanan küçük bir anlaşmazlık, bir hafta sonra hafif bir hatıra olarak kalır. Ancak çok sarsıcı bir olay, örneğin bir trafik kazası, bir köpek saldırısı ya da hastanede yaşanan zor bir müdahale, zihinde olağan biçimde işlenemeyebilir. Bu anı, olayın yaşandığı andaki görüntüler, sesler, bedensel duyumlar ve “Öleceğim”, “Çaresizim” gibi düşüncelerle birlikte donup kalır. Çocuk olayı hatırlatan bir şeyle karşılaştığında, anı tüm canlılığıyla geri gelir.
EMDR, bu takılı kalan anının beynin doğal işleme sistemiyle yeniden ele alınmasına yardım eder. Çocuk anıyı hatırlarken sağa sola hareket eden bir ışığı ya da terapistin elini izler, dizlerine sırayla dokunulur ya da kulaklıktan sırayla sesler duyar. Bu iki yönlü uyaranlar eşliğinde anı yavaş yavaş “yerine oturur”; çocuk olayı hatırlamaya devam eder, ama artık eskisi kadar korku ya da acı hissetmez.
Çocuklara uyarlanmış uygulama
Çocuklarla EMDR, yetişkinlerdekiyle aynı temel aşamaları izler; ancak her aşama çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre uyarlanır.
| Aşama | Çocuklarda uygulama |
|---|---|
| Tanışma ve hazırlık | Oyun, resim ve kısa açıklamalarla güven ilişkisi kurulur |
| Kaynak güçlendirme | Güvenli yer, sevilen bir hayvan ya da kahraman imgesi çalışılır |
| Hedef belirleme | Anı bir resim, bir sahne ya da bir hikâye bölümü olarak seçilir |
| İşleme | Kısa iki yönlü uyaran dizileri, sık molalar, oyunla destek |
| Olumlu inanç | “Artık güvendeyim”, “Ben güçlüyüm” gibi inançların güçlendirilmesi |
| Kapanış | Her seansın sakin ve güvenli bir duyguyla bitirilmesi |
Küçük çocuklarda iki yönlü uyaranlar oyuncaklarla, örneğin bir kuklanın ya da bir oyuncak arabanın sağa sola hareket ettirilmesiyle sağlanabilir. Kelebek dokunuşu, yani çocuğun kollarını göğsünde çaprazlayıp omuzlarına sırayla hafifçe vurması da sık kullanılır.
Hikâye yöntemi
Okul öncesi yaştaki çocuklar yaşadıklarını sözcüklerle anlatmakta zorlanır. Bu çocuklarla EMDR'de sık kullanılan yöntemlerden biri hikâye yöntemidir. Ebeveyn ve terapist, önceden birlikte çalışarak çocuğun yaşadığı olayı kısa ve basit bir hikâyeye dönüştürür. Hikâye her zaman çocuğun güvende olduğu bugünle başlar ve biter: “Bir zamanlar küçük bir kız vardı. Bir gün parkta oynarken büyük bir köpek ona doğru koştu ve onu ısırdı. Çok korktu, çok ağladı. Annesi onu hemen hastaneye götürdü. Şimdi yarası iyileşti ve o güvende.” Ebeveyn bu hikâyeyi anlatırken çocuk kucağında oturur ve iki yönlü dokunuşlar uygulanır. Hikâye birkaç kez tekrarlandıkça çocuğun tepkisi hafifler.
Ebeveynin seanstaki yeri
Çocuklarla EMDR'de ebeveyn çoğu zaman seansta bulunur, özellikle küçük yaşlarda. Ebeveynin varlığı çocuğa güven verir. Ebeveynler seans öncesinde terapistle görüşerek olayın ayrıntılarını paylaşır, hikâyenin hazırlanmasına katkıda bulunur ve seans sırasında nasıl davranacaklarını öğrenir: sakin kalmak, çocuğu yönlendirmemek, gerektiğinde ona dokunarak destek olmak. Ergenlerde ise genç tercih ederse seanslar ebeveyn olmadan yapılır.
Hangi durumlarda kullanılır?
EMDR, çocuk ve ergenlerde öncelikle travma sonrası stres belirtilerinde kullanılır. Bunun yanında belirli bir olayla başlayan korkular, örneğin bir köpek ısırmasından sonra gelişen köpek korkusu ya da bir boğulma tehlikesinden sonra gelişen su korkusu; zorlu tıbbi işlemler ve hastane deneyimleri; okulda yaşanan zorbalık ve aşağılanma anıları; ani kayıplar ve yas sürecini zorlaştıran sarsıcı anılar da EMDR ile çalışılabilir.
Kaynak güçlendirme: önce güç, sonra anı
EMDR'de zor anılara geçmeden önce çocuğun iç kaynakları güçlendirilir. Çocukla birlikte bir “güvenli yer” imgesi oluşturulur; bu bir orman evi, deniz kenarı, sevdiği bir oyun parkı ya da büyükannesinin mutfağı olabilir. Çocuk bu yerin renklerini, seslerini, kokularını hayal eder ve bedeninde nasıl bir rahatlık hissettiğini fark eder. Bazı çocuklar için sevdiği bir kahraman, bir hayvan ya da kendisini güçlü hissettiği bir anı da kaynak olarak kullanılır. Bu kaynaklar, işleme sırasında çocuk zorlandığında başvurulabilecek güvenli limanlardır. Çocuk ayrıca seansı durdurmak için bir işaret belirler; örneğin elini kaldırmak. Bu işaret, çocuğun süreç üzerinde kontrol sahibi olduğunu hissetmesini sağlar.
Bir örnek: hastane korkusu
Altı yaşındaki bir çocuk, acil bir ameliyat geçirdikten sonra beyaz önlüklü herkesten korkmaya başlamış, doktor kontrollerinde çığlık atıyor, gece kâbuslarla uyanıyor olsun. Ebeveyn ve terapist önce çocuğun hastane deneyimini, ameliyattan önceki ağrıdan eve dönüşe kadar, kısa bir hikâye olarak hazırlar. Seansta çocuk annesinin kucağında oturur; anne hikâyeyi anlatırken terapist çocuğun dizlerine sırayla dokunur. Çocuğun en çok zorlandığı bölüm, yani maskeli doktorların yüzü, ayrıca birkaç kez çalışılır. Birkaç seansın ardından çocuk kontrol muayenesine sakin bir biçimde girebilir ve kâbusları seyrekleşir.
Okul ve günlük yaşam
EMDR süreci boyunca çocuğun okul ve günlük yaşamı olağan düzeninde sürer. İşleme seanslarının yapıldığı günlerde çocuğa ağır sınav ya da yorucu etkinlikler planlanmaması önerilir.
Ne zaman ertelenir?
Bazı durumlarda EMDR'ye hemen başlanmaz. Çocuğun güvenliği henüz sağlanmamışsa, örneğin travma sürüyorsa, önce güvenliğin sağlanması gerekir. Ağır dissosiyatif belirtiler, yoğun kendine zarar verme davranışları ya da çocuğun duygularını düzenlemede çok zorlandığı durumlarda, önce duygu düzenleme becerileri güçlendirilir. Çocuğun ailesinden yeterli destek alamadığı durumlarda da önce aile desteği planlanır.
Seanstan sonra
İşleme seanslarından sonra birkaç gün boyunca çocuk yorgun, duygusal ya da biraz huzursuz olabilir; bazı çocuklar olayla ilgili yeni rüyalar görebilir ya da yeni sorular sorabilir. Bu, işlemenin devam ettiğinin bir göstergesidir. Ebeveynlerin bu dönemde çocuğun uykusuna ve ruh hâline dikkat etmesi, seans gününü sakin geçirmesi ve gözlemlerini terapistle paylaşması önemlidir.
Diğer tedavilerle birlikte
EMDR tek başına uygulanabileceği gibi, travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve aile temelli tedavilerle birlikte de kullanılabilir. Hangi yöntemin seçileceği, çocuğun yaşına, travmanın türüne, ailenin tercihlerine ve çocuğun daha önceki tedavi deneyimlerine göre belirlenir.
Ergenlerde EMDR
Ergenlerle EMDR, yetişkin uygulamasına daha yakın bir biçimde yürütülür. Genç, çalışılacak anıları kendisi seçer, rahatsızlığını sayılarla puanlar ve seanslarda ebeveyninin bulunup bulunmayacağına kendisi karar verir. Ergenlerde EMDR, travmatik olayların yanı sıra utanç verici sosyal deneyimler, siber zorbalık anıları ve sınav sırasında yaşanan panik anları gibi hedeflerle de kullanılabilir.
Merak edilenler
EMDR çocuklarda güvenli mi?
Deneyimli bir terapist tarafından çocuğun yaşına uygun biçimde uygulandığında güvenli bir yöntemdir.
Çocuğum olayı hatırlamıyorsa EMDR yapılabilir mi?
Bazen çocuklar olayı ayrıntılarıyla hatırlamaz, ama bedensel tepkileri ve korkuları sürer. Bu durumlarda olaydan geriye kalan duyumlar ve imgelerle çalışılabilir.
Kaç seans sürer?
Belirli bir kaza ya da benzeri tek bir yaşantıdan sonra gelişen sıkıntılarda süreç kısa tutulabilir; art arda yaşanmış zorlu deneyimlerde daha uzun bir plan gerekir.
EMDR'de çocuk ne kadar konuşmak zorunda?
Çok az. EMDR'de olayın ayrıntılı olarak anlatılması gerekmez; çocuğun paylaşmak istediği kadarı yeterlidir.
Kaç yaşından itibaren uygulanabilir?
Uyarlanmış biçimleri okul öncesi yaştaki çocuklarda bile ebeveyn katılımıyla uygulanabilir.
Seans sırasında çocuğum çok sıkılırsa ne olur?
Terapist hemen durur, çocuğun güvenli yer imgesine ya da sakinleşme becerilerine döner ve seansı ancak çocuk rahatladığında sürdürür.
Başvuru öncesi hazırlık listesi ve iletişim bilgileri iletişim sayfamızda.