Bataklıktaki çırpınış
Bu terapide sık kullanılan bir benzetme, bataklığa düşen birinin durumudur. Panikle çırpınan kişi daha hızlı batar. Oysa sakinleşip vücudunu yayarak yüzeye yaslandığında, yavaş da olsa kıyıya doğru ilerleyebilir. Kaygı, utanç, öfke ya da hüzün de benzer biçimde davranır: Genç onları bastırmaya, unutmaya ya da onlardan kaçmaya uğraştıkça bu duygular daha da büyür ve gencin günlerini yönetmeye başlar. ACT, bu çırpınışı bırakmayı ve duyguların varlığına rağmen adım atabilmeyi öğretir.
Bu yaklaşım “kaygılanma”, “olumlu bak” gibi öğütlerden çok farklıdır. Gence duygusunun yanlış olduğu söylenmez. Tersine, duygunun orada olmasına izin verilir; yalnızca o duygunun gencin ne yapacağına tek başına karar vermesine izin verilmez.
Psikolojik esneklik
ACT'nin hedefi psikolojik esneklik adı verilen bir beceridir. Esnek bir genç, sınav öncesinde kaygılanabilir, ama yine de masasına oturup çalışabilir; arkadaşlarıyla buluşmadan önce utangaçlık duyabilir, ama yine de buluşmaya gidebilir. Bu esneklik birkaç parçadan oluşur:
| Parça | Gençle konuşurken kullanılan dil |
|---|---|
| Açıklık | “Bu his gelebilir, onunla birlikte de yürüyebilirim.” |
| Düşünceye mesafe | “Kafamdaki ses bunu söylüyor; ama her söylediği doğru değil.” |
| Ana dönmek | “Şu an buradayım; nefesimi ve ayaklarımı hissediyorum.” |
| İzleyen göz | “Duygularımı izleyen bir yanım da var; ben yalnızca o duygulardan ibaret değilim.” |
| Pusula | “Benim için gerçekten önemli olan ne?” |
| Adım | “Bugün o yöne doğru atabileceğim en küçük adım hangisi?” |
Ergenlik ve değer arayışı
Ergenlik, gencin kendine “Hayatta neyi önemsiyorum?” ve “Nasıl bir insan olmak istiyorum?” diye sorduğu yıllardır. ACT'nin pusulasını oluşturan değerler çalışması, bu doğal arayışla kolayca buluşur. Ayrıca ACT gence neyi hissetmesi ya da düşünmesi gerektiğini dayatmaz; onun deneyimini ve seçimlerini ciddiye alır. Yetişkinlerin nasihatlerine karşı direnç gösteren gençler, bu saygılı yaklaşımı daha kolay kabul eder.
Daha küçük yaşlarda
On yaş civarındaki çocuklarla ACT, somut benzetmeler ve oyunlarla yürütülür. Örneğin kafamızdaki sesin bazen “dırdırcı bir radyo” gibi çalıştığı, radyoyu kapatamasak da onu arka planda bırakıp kendi işimize devam edebileceğimiz anlatılır. Çocuklar kendileri için önemli olan kişileri, hayvanları ve etkinlikleri bir pusulanın dört yönüne çizerek pusulalarını oluşturur. Bu yaşta ebeveynlerin de sürece dahil olması gerekir.
Hangi durumlarda kullanılır?
- Kaygı bozuklukları, sınav ve performans kaygısı
- Depresyon, isteksizlik ve geri çekilme
- Her şeyin kusursuz olması gerektiği inancı ve hata yapma korkusu
- Şeker hastalığı, astım ya da uzun süren ağrılar gibi süregen sağlık sorunlarıyla birlikte yaşamak
- Kafada dönüp duran olumsuz düşünceler
- Kendine güvensizlik ve kimlik sorgulamaları
Kusursuzluk baskısı altındaki gençler
Bazı gençler her ödevi, her sınavı, her sunumu kusursuz yapmak zorunda hisseder. Doksan beş alınan bir sınavda kaybedilen beş puan üzerinde günlerce durur, bir projeyi bitiremediği için gece yarılarına kadar uyumaz. ACT bu gençlerle “Ya yetersiz kalırsam?” düşüncesini çürütmeye çalışmaz. Bunun yerine genç, bu düşüncenin geldiğini fark etmeyi ve onu yanında taşıyarak, örneğin merak ya da dostluk gibi kendi değerleri doğrultusunda hareket etmeyi dener. Bir müzik grubuna katılmak, kusursuz olmayan bir resmi paylaşmak ya da bir ödevi “yeterince iyi” olduğunda teslim etmek bu adımlara örnektir.
Süregen hastalıkla büyüyen gençler
Uzun süren bir sağlık sorunuyla büyüyen gençler, sık hastane ziyaretlerinden, ilaçlardan ve kısıtlamalardan bıkabilir. Bazıları öfkeyle tedavisini aksatır, bazıları arkadaş ortamından çekilir. ACT, gencin hastalığı “yenmesini” değil, hastalığına rağmen kendisi için değerli olan alanlara, yani arkadaşlıklara, hobilerine ve hedeflerine yeniden yer açmasını hedefler. Gencin kendi değerleriyle bağ kurması, tedavisine sahip çıkmasını da kolaylaştırabilir.
Ebeveyn programları
Çocukları zorlu bir dönemden geçen anne ve babalar, kendi içlerinde yoğun bir endişe ve yorgunluk taşır. ACT ilkeleriyle hazırlanan ebeveyn programları, ebeveynin bu duygularını bastırmadan fark etmesine ve “Çocuğumla nasıl bir bağ kurmak istiyorum?” sorusuna dönmesine yardım eder. Örneğin çocuğu kaygılı olan bir anne, kendi içindeki “Onu koru, zorlamasın” sesini duyar; ama yine de çocuğunun planlanan küçük cesaret adımını atmasına alan tanır. Daha yapılandırılmış ebeveynlik becerileri için ebeveyn danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.
Terapide kullanılan alıştırmalar
- Düşünceye ad koymak: “Rezil olacağım” yerine “Kafamdaki ses yine rezil olacağımı söylüyor” demek.
- Otobüs şoförü: Genç kendi otobüsünün şoförüdür; arka koltuktaki gürültücü yolcular, yani zor duygular, bağırabilir, ama direksiyon gençtedir.
- Pusula kartları: Dostluk, cesaret, merak, yardımseverlik gibi kartlardan en önemli üçünü seçmek.
- Bir dakika durmak: Gün içinde bir dakikalığına nefesi ve bedeni fark etmek.
- Haftanın adımı: Seçilen değere doğru, ölçülebilir ve küçük bir eylem planlamak.
Bir görüşmeden kesit
On beş yaşındaki bir genç, son aylarda arkadaş buluşmalarına gitmediğini, çünkü “nasılsa sıkıcı biri olduğunu herkesin düşündüğünü” anlatıyor olsun. Terapist bu düşünceyle tartışmaz. Bunun yerine gençten düşünceyi bir kâğıda yazmasını, kâğıdı önce burnunun ucuna yapıştırır gibi yüzüne yaklaştırmasını, sonra kucağına bırakmasını ister. Genç, düşünce hâlâ kâğıtta dururken etrafını görebildiğini fark eder. Ardından birlikte gencin dostluk değerine bakılır ve o hafta bir arkadaşına kısa bir mesaj atmak gibi küçük bir adım seçilir. Sonraki görüşmede genç, mesajı attığını, düşüncenin yine geldiğini ama bu kez onu durdurmadığını anlatır.
Diğer terapilerle ilişkisi
ACT, bilişsel davranışçı terapi geleneğinden doğmuştur ve onunla pek çok ortak araç paylaşır. Ayrıldıkları nokta düşüncelerle kurulan ilişkidir: Bilişsel davranışçı terapi düşüncenin doğruluğunu sınar ve onu daha dengeli bir düşünceyle değiştirmeye çalışır; ACT ise düşünceyle tartışmaya girmeden onunla arasına mesafe koymayı öğretir. Psikiyatrist, gencin sorununa ve tercihine göre birini ya da ikisinin bir karışımını önerebilir.
Okulda ve evde değişim nasıl görünür?
ACT'nin etkisi çoğu zaman büyük sözlerle değil, küçük günlük seçimlerle kendini gösterir. Sınavdan önce kaygısını hissetmeye devam eden ama yine de sınava giren bir genç, ders çalışmayı erteleyip duran ama artık yirmi dakikalık kısa bölümlerle masaya oturan bir öğrenci, hastalığı nedeniyle uzak durduğu basketbol takımına haftada bir antrenmanla geri dönen bir ergen, bu değişimin örnekleridir. Ebeveynler genellikle gencin daha az kaçındığını, kendi kararlarını daha çok sahiplendiğini ve zor anlardan daha çabuk toparlandığını fark eder.
Merak edilenler
Kabul, pes etmek demek mi?
Hayır. Kabul, duygunun varlığına itiraz etmeyi bırakmaktır; yaşamdan geri çekilmek değil, ona daha çok katılabilmektir.
Kaç görüşme sürer?
Çoğu gençte iki ile dört ay arasında, haftalık görüşmelerle belirgin bir değişim görülür.
On yaşından küçük çocuklarda kullanılır mı?
İlkeleri oyun ve hikâyelerle sadeleştirilerek kullanılabilir; bu yaşta ebeveyn katılımı esastır.
Grup hâlinde yapılabilir mi?
Evet. Ergen grupları, gençlerin değerlerini ve deneyimlerini akranlarıyla paylaşabildiği verimli bir ortamdır.
İlaç kullanan bir genç ACT'ye katılabilir mi?
Evet. ACT, gerekli durumlarda ilaç tedavisiyle aynı dönemde sürdürülebilir.
Gencim terapide ne konuşulacağına kendi mi karar verir?
Büyük ölçüde evet. Hangi değerlerin önemli olduğunu ve hangi adımları atacağını genç belirler; terapist bu süreçte ona eşlik eder.
ACT okuldaki rehber öğretmenle paylaşılabilir mi?
Gencin ve ailenin onayıyla, okulda desteklenebilecek hedefler rehber öğretmenle paylaşılabilir.
Başvuru öncesi hazırlık listesi ve iletişim bilgileri iletişim sayfamızda.