Ebeveyn danışmanlığı

Davranışın arkasındaki ihtiyaç

Her davranış bir şey anlatır. Markette yere yatıp ağlayan bir çocuk bir şeker istiyor olabilir; ama yorgun, aç ya da kalabalıktan bunalmış da olabilir. Akşam yemeğinde sürekli kardeşini kızdıran bir çocuk, ebeveynlerinin ilgisini çekmenin bildiği tek yolunu kullanıyor olabilir. Ebeveyn danışmanlığının ilk adımı, davranışın arkasındaki ihtiyacı anlamaktır. Bunun için ebeveynlerden birkaç gün boyunca zorlayıcı davranışların öncesinde neler olduğunu, davranışın nasıl gerçekleştiğini ve sonrasında neler yaşandığını kısaca not etmeleri istenir. Bu notlar, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını ve neyle sürdüğünü görmeyi sağlar.

Olumlu ilginin gücü

Çocuklar ilgiye ihtiyaç duyar ve bu ilgiyi olumlu yoldan alamadıklarında olumsuz yoldan almayı öğrenebilir. Ebeveynler çoğu zaman çocuk sorun çıkardığında ona yönelir, sakin ve uyumlu olduğu anlarda ise dikkatlerini başka işlere verir. Ebeveyn danışmanlığında bu denge değiştirilir. Ebeveynlerden her gün çocuklarıyla on ile on beş dakika, çocuğun seçtiği bir oyunu yönlendirmeden, soru sormadan ve eleştirmeden oynamaları istenir. Bu kısa “özel zaman”, ebeveyn ile çocuk arasındaki bağı güçlendirir ve pek çok davranış sorununun kendiliğinden azalmasını sağlar.

Övgünün doğru biçimi

Etkili övgü somuttur, davranışı tanımlar ve hemen verilir. Çocuğun sonucundan çok çabasına odaklanır.

Açık yönergeler

Pek çok çatışma, yönergelerin belirsiz ya da soru biçiminde verilmesinden kaynaklanır. “Odanı toplar mısın?” sorusu çocuğa “hayır” deme seçeneği sunar. “Biraz uslu dur” ise neyin beklendiğini açıkça anlatmaz. Etkili bir yönerge kısa, açık ve olumludur: “Lütfen ayakkabılarını dolaba koy.” Yönerge verilirken çocuğun yanına gidilir, göz teması kurulur ve tek seferde tek bir şey istenir. Çocuk yönergeye uyduğunda bu hemen fark edilir.

Tutarlı sonuçlar

Kurallar ancak tutarlı uygulandığında anlam kazanır. Bir gün göz yumulan, ertesi gün sert bir cezayla karşılanan bir davranış, çocuğun kafasını karıştırır. Ebeveyn danışmanlığında az sayıda, açık ve önceden konuşulmuş kural belirlenir. Kural çiğnendiğinde uygulanacak sonuçlar da önceden bellidir: kısa bir mola, bir ayrıcalığın o gün için kaldırılması ya da yapılan bir hatanın telafi edilmesi gibi. Sonuçlar sakin bir sesle, kısa ve orantılı biçimde uygulanır. Bağırmak, tehdit etmek ve fiziksel ceza kullanmak, davranış sorunlarını uzun vadede artırır.

Rutinlerin gücü

Öngörülebilir günlük rutinler, özellikle küçük çocuklar ve dikkat eksikliği ya da otizm gibi farklılıkları olan çocuklar için güven ve düzen sağlar. Sabah hazırlığı, ödev zamanı, yemek ve yatma saatleri için basit ve resimli çizelgeler hazırlamak, her gün tekrar eden tartışmaları azaltır. Rutinler katı olmak zorunda değildir; ama temel akışın her gün benzer olması çocuğun ne beklemesi gerektiğini bilmesini sağlar.

Ergenlerle müzakere

Ergenlik döneminde ebeveynlik, kontrol etmekten rehberlik etmeye doğru bir dönüşüm gerektirir. Ergenlerle kurallar tek taraflı olarak dayatılmak yerine birlikte konuşularak belirlendiğinde daha kolay benimsenir. Ebeveyn danışmanlığında ergenlerle müzakere etmenin yolları çalışılır: Gencin görüşünü dinlemek, ebeveynin kaygısını açıkça ifade etmek, iki tarafın da kabul edebileceği bir orta yol bulmak ve anlaşmayı yazılı hâle getirmek. Akşam dönüş saatleri, telefon kullanımı ve ders sorumlulukları bu müzakerelerin sık konularıdır.

Özel gereksinimli çocukların ebeveynleri

Dikkat eksikliği, otizm ya da diğer gelişimsel farklılıkları olan çocukların ebeveynleri için danışmanlık, çocuğun özelliklerine uyarlanmış yöntemler içerir. Örneğin dikkat eksikliği olan bir çocukta ödüllerin anında ve sık verilmesi, otizmli bir çocukta görsel çizelgelerin ve önceden haber vermenin kullanılması önem taşır. Bu ebeveynlerin bakım yükü genellikle daha ağırdır; danışmanlık görüşmeleri onların kendi yorgunluklarını ve kaygılarını da paylaşabilecekleri bir alan sunar.

Ebeveynin kendi duyguları

Zorlayıcı davranışlar karşısında ebeveynlerin öfkelenmesi, çaresiz hissetmesi ya da kendini suçlaması çok olağandır. Ancak öfkeyle verilen tepkiler çoğu zaman çatışmayı büyütür. Danışmanlıkta ebeveynlerin kendi öfkelerini fark etmeleri ve sakinleşmek için kısa bir mola almaları çalışılır. Ebeveynin kendi uykusu, dinlenmesi ve destek ağı da önemlidir; çünkü yorgun bir ebeveynin sabırlı olması çok daha zordur. Ebeveynde kaygı ya da depresyon belirtileri varsa, bunlar için ayrı bir destek önerilebilir.

Kardeş kavgaları

Kardeşler arasındaki çekişmeler pek çok evde günlük yaşamın bir parçasıdır. Ebeveynlerin her kavgaya hakem olarak girmesi, çoğu zaman kavgaların sürmesine yol açar; çünkü çocuklar ebeveynin ilgisini çekmenin bir yolu olarak kavgayı öğrenebilir. Danışmanlıkta ebeveynler, tehlike olmadıkça küçük anlaşmazlıklarda geri durmayı, çocukların kendi çözümlerini bulmasına fırsat vermeyi ve kardeşlerin birlikte uyum içinde oynadığı anları fark edip takdir etmeyi öğrenir. Her çocukla ayrı ayrı geçirilen kısa özel zamanlar da kıskançlığı azaltır. Fiziksel saldırı ya da sürekli bir kardeşin hedef alındığı durumlarda ise ebeveyn açık ve tutarlı biçimde müdahale eder.

Uyku saatindeki mücadeleler

Yatma saati, pek çok ailede günün en yorucu anıdır. Her akşam aynı sırayla ilerleyen kısa bir rutin, örneğin banyo, pijama, diş fırçalama, bir kitap ve iyi geceler, çocuğun uykuya geçişini kolaylaştırır. Rutinin resimli bir çizelgeyle gösterilmesi küçük çocuklarda işe yarar. Çocuğun yataktan tekrar tekrar kalkması durumunda, sakin ve kısa bir sözle yatağına geri götürülmesi ve bu davranışa fazla ilgi gösterilmemesi önerilir. Sabah kalkış saatinin sabit tutulması da akşam uykuya dalmayı kolaylaştırır.

Görüşme düzeni

Ebeveyn danışmanlığı genellikle 6 ile 12 görüşme arasında sürer. İlk görüşmede ailenin yapısı, çocuğun gelişimi ve zorlukların seyri ayrıntılı olarak konuşulur. Sonraki görüşmelerde her hafta yeni bir beceri öğrenilir, evde denenir ve sonuçları bir sonraki görüşmede birlikte değerlendirilir. Gerektiğinde ebeveyn ve çocuğun birlikte katıldığı oyun seansları ya da aile görüşmeleri de plana eklenir.

Okulla iş birliği

Ebeveyn danışmanlığında evde uygulanan yöntemlerin okulda da benzer biçimde sürdürülmesi, çocuğun davranışlarındaki değişimi hızlandırır. Ailenin onayıyla öğretmenle kısa bir görüşme yapılarak evdeki hedefler ve ödül sistemi paylaşılabilir. Öğretmenin haftalık kısa geri bildirimleri, ebeveynlerin çocuğun okuldaki ilerlemesini izlemesini sağlar.

Merak edilenler