Çocuklarda bilişsel davranışçı terapi

Üçgen: düşünce, duygu, davranış

Bilişsel davranışçı terapinin çocuklara anlatılan temel fikri, bir üçgenle gösterilebilir. Üçgenin bir köşesinde düşünceler, bir köşesinde duygular, diğer köşesinde davranışlar yer alır. Bu üç köşe birbirini sürekli etkiler. Örneğin bir çocuk gece odasında yalnız kaldığında “Dolabın içinde bir şey var” diye düşünür, bu düşünce korku duygusunu doğurur, korku da onu ebeveyninin yatağına koşmaya yöneltir. Ebeveyninin yanında rahatlar; ama bu rahatlama, bir sonraki gece de aynı düşüncenin gelmesine ve aynı davranışın tekrarlanmasına zemin hazırlar.

Terapide çocuk, bu üçgeni kendi yaşamındaki örneklerle tanır. Ardından üçgenin hangi köşesinden değişiklik yapabileceğini keşfeder: düşüncesini sorgulayabilir, bedenini sakinleştirebilir ya da korktuğu duruma küçük bir adımla yaklaşabilir. Her köşedeki küçük bir değişiklik, diğer köşeleri de etkiler.

Yaşa göre uyarlama

Okul öncesi dönem

Dört ile yedi yaş arasındaki çocuklarla terapi büyük ölçüde oyun, kuklalar, resimler ve hikâyeler üzerinden yürür. Çocuk korkusunu bir karakter olarak çizebilir ve bu karakterle nasıl baş edileceğini oyun içinde dener. Bu yaşta çalışmanın önemli bir bölümü ebeveynlerledir; ebeveynler evde çocuğun cesaretini nasıl destekleyeceklerini ve hangi tepkilerin korkuyu besleyebileceğini öğrenir.

Okul çağı

Sekiz ile on iki yaş arasındaki çocuklar düşüncelerini fark etmeyi öğrenebilir. Çizgi romanlardaki gibi düşünce balonları, “düşünce dedektifliği” oyunları, duygu termometreleri ve cesaret merdivenleri bu yaşta sık kullanılan araçlardır. Çocuklar küçük ödüllerle desteklenen ev görevlerini bir oyun ya da macera gibi yaşayabilir.

Ergenlik

Ergenler terapide daha aktif ve bağımsız bir rol üstlenir. Kendi hedeflerini belirler, düşünce kayıtları tutar, kendi tahminlerini sınayan deneyler tasarlar. Bu yaşta terapistin gencin özerkliğine saygı göstermesi ve terapiyi bir iş birliği olarak kurması çok önemlidir. Ebeveynler genellikle seansın kısa bir bölümüne katılır.

Terapinin bileşenleri

Hangi durumlarda kullanılır?

Çocuk ve ergenlerde bilişsel davranışçı terapi, araştırmalarla etkinliği en iyi gösterilmiş psikoterapi yöntemlerinden biridir. Kaygı bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk, depresyon, travma sonrası stres, sosyal kaygı, tik bozuklukları, okul reddi, uyku sorunları ve öfke kontrolü güçlükleri, bu terapinin sık uygulandığı alanlardır. Dikkat eksikliği olan ergenlerde de planlama ve zaman yönetimi becerilerini geliştirmek için uyarlanmış biçimleri kullanılır.

Bir seans nasıl geçer?

Seanslar genellikle 45 ile 50 dakika sürer. Seansın başında çocuk haftanın nasıl geçtiğini kısaca anlatır ve duygu termometresiyle o günkü ruh hâlini gösterir. Geçen haftanın ev görevine birlikte bakılır; neyin işe yaradığı, neyin zor geldiği konuşulur. Ardından günün konusu üzerinde çalışılır ve yeni bir beceri öğrenilir ya da bir cesaret adımı atılır. Seans, önümüzdeki hafta evde denenecek küçük bir görevin belirlenmesiyle biter. Küçük çocuklarda seansın son bölümünde ebeveyn de odaya alınır ve haftanın planı birlikte gözden geçirilir.

Ev çalışmaları

Terapide öğrenilen beceriler, ancak günlük yaşamda denendikçe kalıcı hâle gelir. Bu nedenle her seansın sonunda küçük ve uygulanabilir bir ev görevi belirlenir. Görevler okul ödevi gibi değil, birer deney gibi düşünülür: Sonuç beklendiği gibi olmasa bile değerli bir bilgi edinilmiş olur. Çocuklarda görevler çoğu zaman bir çizelgeyle takip edilir ve tamamlanan görevler küçük ödüllerle desteklenir.

Ebeveyn bir koçtur

Çocuk ve ergen terapisinde ebeveynler, terapistin evdeki yardımcısı gibidir. Çocuğun öğrendiği becerileri hatırlatır, cesaret adımlarını destekler, çabayı takdir eder ve gerektiğinde kendi tepkilerini değiştirir. Örneğin kaygılı bir çocuğun ebeveyni, çocuğuna tekrar tekrar güvence vermek yerine “Düşünce dedektifin bu konuda ne diyor?” diye sorabilir. Ebeveynlerin koçluk becerileri için ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri de planlanabilir.

Bir örnek: tek başına uyuyamayan çocuk

Yedi yaşındaki bir çocuk, karanlık korkusu nedeniyle aylardır her gece ebeveynlerinin yatağına geçiyor olsun. Terapide önce çocuğun korkusu bir karakter olarak çizilir; çocuk ona bir ad verir. Ardından bir cesaret merdiveni hazırlanır: gece lambası açıkken kendi yatağında beş dakika kalmak, ebeveyn kapıda beklerken uykuya dalmak, ebeveyn koridordayken uyumak, en sonunda tek başına uyuyup sabaha kadar kendi yatağında kalmak. Her basamak tamamlandığında çocuk çizelgesine bir yıldız ekler. Ebeveynler bu süreçte sakin ve tutarlı kalmayı, gece uyanmalarında çocuğu kısa bir güvenceyle yeniden kendi yatağına götürmeyi öğrenir. Birkaç hafta içinde çocuk, kendi yatağında uyuyabildiğini deneyimler.

Grup hâlinde bilişsel davranışçı terapi

Bazı çocuk ve ergenler için terapi küçük gruplar hâlinde de yürütülebilir. Benzer güçlükleri yaşayan dört ile sekiz çocuğun bir araya geldiği bu gruplarda, kaygıyı tanıma, sakinleşme ve cesaret adımları birlikte çalışılır. Grup ortamı, özellikle sosyal kaygı yaşayan gençlere akranlarıyla güvenli bir ortamda pratik yapma fırsatı sunar. Çocuklar, yalnız olmadıklarını görmekten ve birbirlerinin başarılarından cesaret almaktan güç bulur. Grup terapisine paralel olarak ebeveynlere yönelik bilgilendirme toplantıları da düzenlenebilir.

Başarıyı artıran etkenler

Bilişsel davranışçı terapinin başarısını etkileyen birkaç önemli etken vardır. Çocuğun terapiste güvenmesi ve terapiyi bir iş birliği olarak görmesi bunların başında gelir. Ev çalışmalarının düzenli yapılması, ebeveynlerin sürece katılması, seansların aksatılmaması ve hedeflerin gerçekçi belirlenmesi de sonuçları olumlu etkiler. Eşlik eden uyku sorunları, dikkat güçlükleri ya da aile içi yoğun stres gibi durumların ayrıca ele alınması, terapinin daha verimli ilerlemesini sağlar.

Terapinin sonu

Terapinin sonuna doğru seanslar iki ya da üç haftada bire seyrekleştirilir. Çocuk, öğrendiği becerileri bir “cesaret kitapçığı” ya da “beceri kutusu” gibi somut bir araçta toplar; zorluklar yeniden ortaya çıktığında bu araca dönebilir.

Merak edilenler