Neden bir ölçek gerekir?
Obsesif kompulsif bozukluk her çocukta farklı bir biçimde görünür. Bir çocuk ellerini yıkamadan yemek yiyemez, bir başkası çantasını her sabah aynı sırayla on kez kontrol eder, bir diğeri ise zihnine gelen “kötü” bir düşünceyi silmek için içinden belirli sözcükleri tekrarlar. Bu belirtilerin ağırlığını yalnızca gözlemle değerlendirmek zordur; çünkü bazı ritüeller gizlidir, bazıları ise ailenin günlük yaşamına öylesine yerleşmiştir ki artık fark edilmez.
CY-BOCS, yetişkinler için geliştirilmiş Yale-Brown ölçeğinin çocuk ve ergenlere uyarlanmış biçimidir. Ölçek, takıntıların içeriği ne olursa olsun, çocuğun yaşamındaki ağırlığını aynı ölçütlerle değerlendirmeyi sağlar. Böylece hem başlangıçtaki durum netleşir hem de tedavi süresince ortaya çıkan değişim somut olarak görülebilir.
Belirti listesi
Değerlendirmenin ilk bölümünde, çocuklarda sık görülen takıntı ve zorlantıları içeren geniş bir liste gözden geçirilir. Bu liste, çocuğun ve ailenin daha önce takıntı olarak fark etmediği davranışların da ortaya çıkmasını sağlar.
| Takıntı alanı | Çocuklarda örnek |
|---|---|
| Bulaşma | Okul tuvaletini kullanamama, kapı kollarına dokunamama |
| Zarar görme | Ailenin başına kötü bir şey geleceği korkusu |
| Simetri ve düzen | Ayakkabı bağcıklarının eşit olması, eşyaların hizalı durması |
| “Tam oldu” hissi | Bir cümleyi doğru hissedene kadar yeniden okumak |
| Dinî ya da ahlaki kaygılar | Yanlış bir şey düşündüğü için sürekli özür dilemek |
| Biriktirme | Kullanılmayan kâğıtları, ambalajları atamamak |
Şiddet boyutları
Belirti listesinin ardından takıntılar ve zorlantılar için ayrı ayrı şiddet soruları sorulur. Bu sorular beş boyutu kapsar: Takıntı ya da ritüellerin gün içinde ne kadar zaman aldığı, okul, arkadaşlık ve aile yaşamını ne ölçüde aksattığı, çocuğa ne kadar sıkıntı verdiği, çocuğun bunlara karşı koymak için ne kadar çaba gösterdiği ve onları ne ölçüde kontrol edebildiği. Her boyut belirli bir aralıkta puanlanır ve toplam puan, belirtilerin genel ağırlığını gösterir.
Çocuk ve ebeveyn birlikte
CY-BOCS çoğu zaman çocuk ve ebeveynlerle birlikte uygulanır. Küçük çocuklar ritüellerini sözcüklere dökmekte zorlanabilir ya da bunların ne kadar zaman aldığını tahmin edemeyebilir; ebeveynlerin gözlemleri bu boşluğu doldurur. Öte yandan bazı takıntılar, özellikle zihinsel ritüeller ve utanç verici bulunan düşünceler, yalnızca çocuğun kendisi tarafından bilinir. Bu nedenle değerlendirmenin bir bölümü çocukla ayrı yapılır. Ergenlerde ise değerlendirmenin büyük kısmı gençle doğrudan yürütülür.
Değerlendirmeyi yapan uzman, çocuğun ve ebeveynin yanıtlarını birlikte ele alarak en doğru puanı belirlemeye çalışır. Çocuğun belirtilerini küçümsemesi ya da ebeveynin belirtileri abartması gibi durumlar, görüşme sırasında nazikçe açıklığa kavuşturulur.
Ailenin ritüellere katılımı
Çocuklarda OKB değerlendirmesinin önemli bir parçası, ailenin ritüellere ne ölçüde katıldığının belirlenmesidir. Ebeveynlerin çocuğun istediği için eşyaları belirli bir düzende tutması, aynı sorulara defalarca güvence vermesi ya da çocuğun kirli saydığı yerlerden uzak durması, OKB'nin sürmesine katkıda bulunur. CY-BOCS ile birlikte bu katılım da ayrıca sorgulanır; çünkü tedavi planı yalnızca çocuğun ritüellerini değil, ailenin bu ritüellere katılımını da hedef alır.
Tedavide kullanımı
Değerlendirme sonuçları, obsesif kompulsif bozukluk için uygun tedavinin seçilmesine yardım eder. Belirtiler hafif ya da orta düzeydeyse ilk adım çoğunlukla korkulan durumlarla adım adım yüzleşmeye dayanan bilişsel davranışçı terapi olur. Belirtiler ağırsa ya da terapiye yanıt yetersiz kalırsa ilaç tedavisi eklenebilir. Belirti listesi ise terapide hangi ritüellerle ve hangi sırayla çalışılacağını belirlemek için kullanılır.
Tedavi süresince ölçek belirli aralıklarla tekrarlanır. Puanlardaki düşüş, tedavinin işe yaradığını gösterir. Beklenen düşüş görülmezse tedavi planı gözden geçirilir. Pek çok çocuk ve aile için bu somut değişimi görmek, uzun süren bir tedavi sürecinde moral kaynağı olur.
Bir örnek: düzen takıntısı olan bir çocuk
Dokuz yaşındaki bir çocuk her akşam yatmadan önce masasındaki kalemleri boy sırasına diziyor, kitaplarının kenarlarını hizalıyor ve bir şey yerinden oynadığında baştan başlıyor olsun. Bu düzenleme son aylarda bir saati aşmış, çocuk geç uyuyor ve sabah yorgun kalkıyor. Ebeveynler ise çocuk huzursuzlanmasın diye odasındaki hiçbir şeye dokunmamaya başlamış. CY-BOCS görüşmesinde simetri ve “tam oldu” hissiyle ilgili takıntılar, ritüellere harcanan zaman, çocuğun bu ritüelleri durdurmaya ne kadar uğraştığı ve ailenin katılımı ayrıntılı olarak ele alınır. Sonuç, belirtilerin orta düzeyde olduğunu gösterir. Terapide ilk basamak olarak kalemlerden yalnızca birinin yerinin değiştirilmesi seçilir. Üç ay sonra tekrarlanan değerlendirmede toplam puanın belirgin biçimde düştüğü görülür; çocuk da akşamlarını artık kitap okuyarak geçirebildiğini anlatır.
Diğer değerlendirmelerle birlikte
CY-BOCS çoğu zaman tek başına değil, kaygı, depresyon ve dikkat ölçekleriyle birlikte kullanılır. Bu sayede takıntılara eşlik eden sorunlar da görünür hâle gelir ve tedavi planı bütünlüklü biçimde hazırlanır.
Sınırlılıklar
CY-BOCS tek başına tanı koymaz; tanı ayrıntılı bir psikiyatrik değerlendirmeyle konur. Ölçek, belirtilerin şiddetini gösterir ama nedenini açıklamaz. Ayrıca puanların doğru olması, çocuğun ve ailenin belirtileri açıkça paylaşabilmesine bağlıdır. Bu nedenle değerlendirme her zaman güven veren bir ortamda ve deneyimli bir uzman tarafından yapılmalıdır. Tiklerin, kaygının ve otizm spektrumuna özgü tekrarlayıcı davranışların takıntılardan ayırt edilmesi de uzmanın klinik değerlendirmesini gerektirir.
Sonuçların aileyle paylaşılması
Değerlendirmenin ardından sonuçlar aileyle ve yaşına uygun biçimde çocukla paylaşılır. Bu görüşmede yalnızca toplam puan değil, hangi takıntıların öne çıktığı, ritüellerin günün hangi bölümlerini etkilediği ve ailenin bu ritüellere nasıl katıldığı da konuşulur. Çocuğa, yaşadıklarının bir adı olduğu, pek çok çocuğun benzer sorunlar yaşadığı ve bunun tedavi edilebildiği anlatılır. Bu açıklama çoğu çocukta büyük bir rahatlama yaratır; çünkü pek çoğu o zamana kadar “tuhaf” ya da “kötü” olduğunu düşünmüştür. Aile de tedavinin neden belirli bir sırayla ilerleyeceğini anlar ve sürece daha kolay katılır.
Değerlendirmeye hazırlık
Değerlendirmeden önce birkaç gün boyunca çocuğun gün içinde tekrarladığı davranışları, bunlara harcanan zamanı ve hangi durumların ritüelleri tetiklediğini kısaca not etmek yararlı olur. Ailenin hangi durumlarda ritüellere katıldığını da yazmak, değerlendirmeyi kolaylaştırır. Çocuğa ise değerlendirmenin bir sınav olmadığını, yalnızca onu daha iyi anlamak için yapılan bir görüşme olduğunu anlatmak yeterlidir.
Merak edilenler
CY-BOCS kaç yaşından itibaren uygulanır?
Genellikle altı yaşından itibaren uygulanabilir; daha küçük çocuklarda ebeveyn bilgisi daha belirleyicidir.
Değerlendirme ne kadar sürer?
Belirtilerin çeşitliliğine ve çocuğun yaşına göre yarım saat ile bir saat arasında sürer; gerekirse iki görüşmeye bölünür.
Çocuğum bazı ritüellerini saklarsa sonuç yanlış olur mu?
Değerlendirmenin bir bölümünün çocukla ayrı yapılması ve güven veren bir ortam, saklanan belirtilerin ortaya çıkmasına yardım eder.
Ölçek tik bozukluğunu da değerlendirir mi?
Hayır. Tikler için ayrı değerlendirme yöntemleri kullanılır.
Sonuçlar okulla paylaşılır mı?
Hayır. Sonuçlar aileyle paylaşılır; okulla paylaşılıp paylaşılmayacağına aile karar verir.
Değerlendirme ilaç kararını tek başına belirler mi?
Hayır. Puan önemli bir bilgidir; ancak ilaç kararı çocuğun genel durumu, terapiye yanıtı ve ailenin tercihleriyle birlikte verilir.
Çocuğum değerlendirme sırasında utanırsa ne olur?
Uzman, takıntılı düşüncelerin pek çok çocukta görüldüğünü anlatarak çocuğu rahatlatır; utanç verici bulunan konular acele edilmeden konuşulur.
Başvuru öncesi hazırlık listesi ve iletişim bilgileri iletişim sayfamızda.