Çocuk ve ergenlerde kaygı bozuklukları

Alarm sistemi gibi düşünmek

Mutfaktaki duman dedektörünü düşünün. Gerçek bir yangında çalması hayat kurtarır. Ama ekmek kızartırken her seferinde çalmaya başlarsa, ev halkı bir süre sonra mutfağa girmekten çekinir. Kaygı bozukluğu yaşayan bir çocuğun zihni de böyle aşırı duyarlı bir dedektöre benzer: Sınıfta söz almak, karanlık bir koridordan geçmek, annesinden birkaç saat ayrı kalmak gibi gündelik durumlar, gerçek bir tehlike varmış gibi bedeni alarma geçirir.

Bu benzetme hem çocuklara hem ailelere kaygıyı anlatmakta çok işe yarar. Çünkü tedavinin amacı alarmı tamamen susturmak değil, onu yeniden ayarlamaktır. Çocuk, alarmın bazen yanlış çaldığını fark etmeyi ve buna rağmen yoluna devam edebilmeyi öğrenir.

Çocukluk ve ergenlikte kaygının farklı yüzleri

Bir çocukta birden fazla kaygı türü bir arada görülebilir. Küçük yaşta ayrılık kaygısı yaşayan bir çocuk, ilerleyen yıllarda yaygın kaygı ya da sosyal kaygı geliştirebilir. Bu nedenle kaygının erken yaşta ele alınması, sonraki yılların da önünü açar.

Kaygı nereden gelir?

Kaygı bozuklukları tek bir nedene bağlı değildir. Bazı çocuklar doğuştan daha temkinli bir mizaca sahiptir; yeni ortamlarda bir süre kenarda durur, yabancılara ısınmakta zaman ister. Bu mizaç kendi başına bir sorun değildir, ama kaygı bozukluğu için bir yatkınlık oluşturabilir. Ailede kaygı bozukluğu olan bireylerin bulunması, bu yatkınlığın hem genetik hem de öğrenme yoluyla aktarılabildiğini düşündürür.

Yaşantılar da önemli bir rol oynar. Bir köpek tarafından korkutulmak, hastanede zor bir deneyim yaşamak, ebeveynlerden birinin uzun süre evden uzak kalması ya da ailede yaşanan bir kayıp, kaygının başlangıç noktası olabilir. Çocuğun etrafındaki yetişkinlerin dünyayı ne kadar tehlikeli ya da güvenli anlattığı da çocuğun alarm sisteminin ayarını etkiler.

Kaygının bedensel yüzü

Çocuklar kaygılarını çoğu zaman “Korkuyorum” diyerek değil, bedenleriyle anlatır. Sabahları okul saatinde başlayan karın ağrısı, bulantı, baş ağrısı, sık tuvalete gitme isteği, nefes darlığı hissi ve uykuya dalmakta güçlük, kaygının sık görülen bedensel karşılıklarıdır. Bu yakınmalar uydurma değildir; kaygı, sindirim sistemini ve kasları gerçekten etkiler. Ancak hafta sonları ve tatillerde kaybolan, belirli durumlardan önce ortaya çıkan bedensel yakınmalar, kaygının işaretçisi olabilir. Bu tür yakınmalarda önce bedensel bir neden olup olmadığı çocuk doktoruyla birlikte değerlendirilir.

Kaçınma döngüsü

Kaygının sürmesini sağlayan en güçlü mekanizma kaçınmadır. Doğum günü partisine gitmekten korkan bir çocuk evde kalmayı seçtiğinde, o akşam rahatlar. Bu rahatlama, beynine “Partiye gitmemek seni korudu” mesajını verir. Bir sonraki davette kaygı daha da artar. Ebeveynler de iyi niyetle bu döngünün bir parçası olabilir: Çocuğun yerine konuşmak, onu korktuğu durumlardan uzak tutmak, aynı soruya defalarca güvence vermek kısa vadede çocuğu rahatlatır, ama uzun vadede kaygının alanını genişletir.

Tedavinin önemli bir kısmı bu döngüyü fark etmek ve tersine çevirmektir. Çocuk, korktuğu durumlarla küçük ve yönetilebilir adımlarla yüzleştikçe, beyni yeni bir şey öğrenir: Korku dalgası yükselir, bir süre sonra kendiliğinden alçalır ve beklenen felaket gerçekleşmez.

Değerlendirme

Değerlendirmede çocuğun kaygısının hangi durumlarda ortaya çıktığı, ne kadar zamandır sürdüğü ve okul, aile ve arkadaşlık yaşamını ne ölçüde etkilediği ayrıntılı olarak ele alınır. Ebeveynlerle ve çocukla ayrı ayrı görüşülür; gerektiğinde öğretmenden bilgi istenir ve yaşa uygun kaygı ölçekleri kullanılır. Kaygıya benzer belirtiler yapabilen tiroit sorunları, astım ilaçlarının yan etkileri, aşırı kafein tüketimi ve uyku bozuklukları da göz önünde bulundurulur. Kaygıya sık eşlik eden dikkat sorunları, depresyon ve takıntılar ayrıca değerlendirilir.

Tedavi

Çocuk ve ergenlerde kaygı bozukluklarının tedavisinde ilk sırada bilişsel davranışçı terapi yer alır. Terapi genellikle şu basamaklarla ilerler: Kaygının ne olduğunun ve bedende nasıl hissedildiğinin anlatılması, sakinleşme becerilerinin öğrenilmesi, kaygılı düşüncelerin “dedektif gibi” incelenmesi, korkulan durumlarla kolaydan zora doğru sıralanmış basamaklarla yüzleşilmesi ve son olarak kazanımların korunması için bir plan hazırlanması.

Küçük çocuklarda ve terapiye katılmakta zorlanan çocuklarda, doğrudan ebeveynlerle çalışan programlar da etkilidir. Bu programlarda ebeveynler, çocuğun kaygısına destekleyici ama kaygıyı beslemeyen bir dille yanıt vermeyi ve güvence verme, durumu üstlenme gibi alışkanlıkları adım adım azaltmayı öğrenir. Ayrıntılar için ebeveyn danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

Orta ve ağır düzeyde kaygıda ya da terapiye rağmen yeterli düzelme olmadığında, ilaç tedavisi terapiyle birlikte planlanabilir. Bu karar her zaman çocuğun yaşı, belirtilerin şiddeti ve ailenin tercihleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Evde küçük ama etkili adımlar

• Çocuğunuzla birlikte bir “cesaret merdiveni” çizin; en alt basamağa en kolay, en üste en zor durumu yazın.
• Her basamak tamamlandığında çabayı övün; sonucun mükemmel olması gerekmez.
• “Korkacak bir şey yok” yerine “Korktuğunu görüyorum, yine de deneyebileceğini biliyorum” deyin.
• Aynı soruya defalarca güvence vermek yerine, bir kez yanıtlayıp çocuğunuzu kendi cevabını bulmaya davet edin.
• Akşam rutinini sakin ve öngörülebilir tutun; uyku düzeni kaygıyı doğrudan etkiler.
• Kendi kaygılarınızı fark edin; çocuklar ebeveynlerinin tepkilerini yakından izler.

Ergenlikte panik nöbetleri

Ergenlik döneminde bazı gençler, aniden başlayan ve birkaç dakika içinde doruğa ulaşan yoğun korku nöbetleri yaşar: kalp çarpıntısı, nefes alamama hissi, titreme, baş dönmesi ve “Kontrolümü kaybediyorum” düşüncesi. İlk nöbet çoğu zaman acil servise başvuruyla sonuçlanır ve bedensel bir hastalık bulunmaz. Genç, yeni bir nöbet geçirme korkusuyla nöbetin olduğu yerlerden, örneğin servisten ya da kalabalık sınıflardan kaçınmaya başlayabilir. Panik nöbetlerinin zararsız olduğunu öğrenmek, bedensel duyumlarla güvenli biçimde yüzleşmek ve kaçınılan yerlere adım adım dönmek tedavinin temelini oluşturur.

Okulla birlikte

Kaygılı çocuklar için okulda küçük düzenlemeler büyük fark yaratır. Sabahları sınıfa geçişin kısa ve tutarlı bir vedalaşmayla yapılması, sözlü sunumların önce küçük gruplarda denenmesi, sınav öncesinde çocuğun sakinleşme becerilerini kullanabileceği birkaç dakikanın tanınması bunlara örnektir. Öğretmenin kaçınmayı değil, küçük cesaret adımlarını desteklemesi, evde yapılan çalışmanın okulda da sürmesini sağlar.

Merak edilenler