Pursaklar'da çocuğu için psikolojik ve psikiyatrik konularda bilgi arayan ailelere hoş geldiniz. Bu sayfa; çocuk ve ergenlerde duygu, davranış ve gelişimle ilgili sık karşılaşılan durumları tanımanıza ve bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurma kararınızı daha rahat vermenize yardımcı olmak için hazırlandı. Genel bilgilerin ardından, okul çağında sık görülen ve çoğu zaman zamanla hafifleyen tik bozukluklarını ve Tourette sendromunu ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Bu sayfanın konusu: Tik bozuklukları ve Tourette sendromu
Tik nedir?
Tikler istemsiz, ani, hızlı ve tekrarlayan hareketler (motor tik) ya da seslerdir (ses tiki). Basit motor tikler göz kırpma, yüz buruşturma, baş sallama ve omuz silkmedir. Basit ses tikleri boğaz temizleme, burun çekme, öksürür gibi ses çıkarma ve hırıldamadır. Karmaşık tikler ise zıplama, dokunma, kelime ya da hece tekrarı gibi daha uzun dizilerdir.
Pek çok çocuk tikten hemen önce bedende kaşıntıya ya da gerginliğe benzer bir his tarif eder; tik bu hissi kısa süreliğine rahatlatır. Tikler kısa süre bastırılabilir ama bastırmak yorucudur ve sonrasında artabilir.
Tikler nasıl seyreder?
Tikler genellikle 5–7 yaş arasında başlar, en yoğun dönemi çoğu zaman 10–12 yaş arasıdır ve ergenliğin sonunda pek çok gençte belirgin biçimde azalır. Dalgalanmalar tipiktir: stres, heyecan, yorgunluk, uykusuzluk ve hastalık dönemlerinde artar; çocuk bir işe yoğunlaştığında ya da uyurken azalır. Bir tik kaybolurken yerine bir başkası gelebilir.
Tourette sendromu
Birden fazla motor tik ile en az bir ses tikinin bir yıldan uzun süre birlikte görülmesine Tourette sendromu denir. Halk arasında bilinenin aksine küfür etme (koprolali) Tourette'li kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür. Tourette'li çocukların zekâsı ve öğrenme kapasitesi çoğu zaman yaşıtlarıyla aynıdır; asıl zorluk tiklerin yarattığı sosyal sıkıntı ve eşlik eden durumlardır.
Eşlik eden durumlar
Tik bozukluğu olan çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, takıntılar ve zorlantılar (OKB), kaygı ve öfke kontrol güçlüğü sık görülür. Çoğu zaman günlük yaşamı tiklerden daha çok bu durumlar etkiler. Bu nedenle değerlendirmede yalnız tiklere değil, çocuğun dikkatine, kaygılarına ve okul uyumuna da bakılır.
Değerlendirme
Tik tanısı, çocuğun gözlemlenmesi ve ailenin anlattıklarıyla konur. Tikler muayene sırasında baskılanabileceği için evde çekilmiş kısa bir video çok değerlidir. Ani başlayan ve tikten farklı görünen hareketlerde ya da nöbet şüphesinde nöroloji değerlendirmesi istenir. Boğaz temizleme gibi ses tiklerinde alerji ve astım gibi bedensel nedenler de göz önünde bulundurulur.
Tedavi
Hafif tiklerin çoğu tedavi gerektirmez; bilgilendirme ve dikkati tikten uzaklaştırmak yeterlidir. Tikler ağrıya, okulda ve arkadaşlıklarda belirgin sıkıntıya yol açıyorsa davranışçı tik tedavisi önerilir: çocuk tikten önceki hissi fark etmeyi ve tikle aynı anda yapılamayan "rakip" bir hareket kullanmayı öğrenir. Bu yöntem pek çok çocukta tikleri belirgin biçimde azaltır. Tikler çok şiddetliyse çocuk ve ergen psikiyatristi ilaç tedavisini değerlendirebilir. Eşlik eden dikkat eksikliği ya da OKB de ayrıca tedavi edilir.
Aileler ve öğretmenler için
- Tiklere dikkat çekmeyin, "yapma" demeyin; uyarı kaygıyı ve tikleri artırır.
- Çocuğa tiklerinin onun suçu olmadığını anlatın.
- Öğretmenle konuşun; sınıfta gerektiğinde kısa süre dışarı çıkabilmesi rahatlatıcıdır.
- Düzenli uyku, fiziksel etkinlik ve sakinleştirici hobiler tikleri azaltabilir.
- Arkadaşlarının alay etmesi varsa okulla iş birliği yapın.
Tikler ve okul yaşamı
Tiklerin kendisi çoğu zaman öğrenmeyi doğrudan engellemez; ancak tikleri bastırmaya çalışmak çocuğun dikkatini ve enerjisini tüketir. Sınıfta tiklerini saklamaya çalışan bir çocuk dersi takip etmekte zorlanabilir. Yazı yazarken el ya da kol tikleri yazıyı yavaşlatabilir; ses tikleri ise çocuğun sınıf önünde mahcup olmasına yol açabilir.
Öğretmenin tikler hakkında bilgilendirilmesi, çocuğun dikkat çekilmeden desteklenmesini sağlar. Sınavlarda ayrı ve sessiz bir ortam, gerektiğinde ek süre ve tiklerin yoğunlaştığı anlarda kısa bir mola hakkı yararlı düzenlemelerdir. Arkadaşların tikleri doğru anlaması için, ailenin ve çocuğun onayıyla sınıfa yaşa uygun kısa bir açıklama yapılabilir.
Tikler ne zaman artar?
Ailelerin en sık fark ettiği şey, tiklerin dönem dönem artıp azalmasıdır. Okulun açıldığı haftalar, sınav dönemleri, heyecan verici olaylar (doğum günü, tatil), hastalıklar ve uykusuz geceler tikleri artırabilir. Çocuğun dikkatini veren bir etkinlik (müzik, spor, ilgi duyduğu bir oyun) sırasında ise tikler çoğu zaman azalır.
Bu dalgalanmayı bilmek, ailenin her artışta panik yapmasını önler. Bir tik günlüğü tutmak, hangi durumların tikleri tetiklediğini görmeye yardım eder. Düzenli uyku, fiziksel etkinlik ve sakinleştirici uğraşlar tiklerin şiddetini azaltabilir. Tikler bir süre artıp sonra kendiliğinden azalıyorsa çoğu zaman ek tedavi gerekmez.
Pursaklar'da çocuk ergen psikiyatrisine başvuru
Pursaklar'da yaşayan aileler tikler için çocuk ve ergen psikiyatrisi polikliniklerine ya da muayenehanelere başvurabilir. Başvuruda tiklerin ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını gösteren kısa bir not ve ev videosu değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Tikler kendiliğinden geçer mi?
Pek çok çocukta tikler aylar içinde kaybolur ya da ergenliğin sonunda belirgin biçimde azalır. Kalıcı ve sıkıntı veren tikler tedaviyle hafifletilebilir.
Tik psikolojik bir sorun mu?
Tikler beyinle ilgili nörogelişimsel bir durumdur; stres tikleri artırır ama tek başına neden değildir.
Çocuğuma tikini yapmamasını söylemeli miyim?
Hayır. Tikleri bastırması istendiğinde çocuk gerilir ve tikler artabilir. Dikkat çekmemek en iyisidir.
Ekran tikleri artırır mı?
Uzun süre ekran başında kalmak, heyecan ve yorgunluk bazı çocuklarda tikleri artırabilir; düzenli molalar ve yeterli uyku yararlıdır.
Tourette'li çocuk normal okula gidebilir mi?
Evet. Çoğu Tourette'li çocuk genel okulda eğitimini sürdürür; öğretmenin bilgilendirilmesi ve gerektiğinde küçük düzenlemeler yeterlidir.